Onlangs kwam een asteroïde de atmosfeer binnen boven Brandenburg en onderzoekers hebben de eerste vondsten van de fragmenten gemeld.
Vele anderen zijn op zoek naar meer meteorieten. Is de zoektocht ook de moeite waard voor hobby-goudzoekers of mag de staat alles houden?

Elk jaar vallen er ongeveer 19.000 meteorieten van meer dan 100 gram op aarde. Omdat deze echter meestal boven de zee of Antarctica vallen, zijn er tot nu toe slechts ongeveer 22.000 meteorieten gevonden en gecatalogiseerd. De vinders zijn voornamelijk verzamelaars. Mogen ze de meteorieten houden? Wiens eigendom zijn ze?
Meteorieten zijn, in de ware zin van het woord, afval – ruimteafval. Zolang ze nog door de ruimte bewegen, worden ze meteoroïden genoemd. Dit zijn vaste lichamen die zich in de ruimte bevinden en kleiner zijn dan een planeet. Hun diameter varieert aanzienlijk, van 0,1 millimeter tot enkele kilometers. Grote meteoroïden worden asteroïden genoemd.

De meteoroïde wordt een meteoriet wanneer deze op aarde valt. Als het daarentegen opbrandt in de atmosfeer van de aarde, kan het op aarde worden gezien als een vallende ster. Zoiets te zien is een kortstondig genot van zuiver sentimentele waarde. Iedereen die de vallende ster ziet, geniet er met gloeiende ogen van. Vreugde is niet exclusief: het behoort niet meer toe aan de ene waarnemer dan aan de andere. De meteoriet is heel anders: het stukje ruimte dat uit de lucht is gevallen, is tastbaar – maar alleen voor de eigenaar ervan. De eigenaar heeft er recht op. Maar wie is dat?

Ruimteverdrag geeft geen uitsluitsel

In feite is hier een reeks regels voor: het “Verdrag inzake de beginselen die de activiteiten van staten bij de verkenning en het gebruik van de ruimte, met inbegrip van de maan en andere hemellichamen“.
Dit Ruimteverdrag trad in 1967 in werking, tot op heden hebben meer dan 110 staten het geratificeerd en is het internationaal gewoonterecht geworden.
Het Ruimteverdrag is niet beperkt tot het regelen aan welk land ruimtevaartuigen zijn toegewezen of wie aansprakelijk is voor schade veroorzaakt door ruimtemissies op aarde. Het internationale verdrag is ook bedoeld om te voorkomen dat massavernietigingswapens of kernwapens in de ruimte worden gestationeerd en dat een staat zich een hemellichaam toe-eigent. Daartoe bepaalt artikel II het volgende:
“De kosmische ruimte, met inbegrip van de maan en andere hemellichamen, is niet onderworpen aan nationale toe-eigening door aanspraak op soevereiniteit, door gebruik of bezetting of op enige andere wijze.”
Nu is het zeer controversieel in internationaal en luchtruimrechtelijk onderzoek waar het luchtruim en dus het grondgebied van de staat eronder eindigt en de ruimte begint. Voor het bezit van meteorieten maakt dit echter niet uit, ze bevinden zich onbetwistbaar niet meer in de ruimte, maar liggen of op de aarde of de oceaanbodem.
Of de eerste vinder, de betreffende staat of een andere staat eigendom verwerft, wordt niet beantwoord door artikel II van het Ruimteverdrag of de andere daarin opgenomen bepalingen. Er is ook geen ander internationaal verdrag dat dit bepaalt. De beoordeling van het eigendom van een meteoriet is dus onderworpen aan het recht van de staat op wiens grondgebied de meteoriet is neergekomen. Wie de eigenaar is van de fragmenten die op Brandenburgse weiden en velden zijn gevallen, wordt daarom geregeld door de Duitse wet.

Wie vindt, mag houden – of niet?

958 lid 1 van het Duitse Burgerlijk Wetboek (BGB), dat de toe-eigening, dat wil zeggen de verwerving van eigendom van onroerende goederen, regelt, ligt voor de hand. Dienovereenkomstig wordt de persoon die het eerst “bezit neemt” van het ding de eigenaar. Een ding wordt achtergelaten als het geen eigenaar heeft. Dit geldt bijvoorbeeld voor wilde dieren of het zout in zeewater. Maar zelfs meteorieten zijn niemands eigendom als ze uit de lucht vallen, en hebben daarom geen eigenaar. Dus wordt de eerste gelukkige vinder de eigenaar?
Zoals altijd hangt het ervan af: als het rotsblok landt op een stuk grond dat geen eigenaar heeft, zou de vinder de eigenaar worden volgens de civielrechtelijke voorschriften volgens § 958 (1) BGB. Er doet zich echter een probleem voor wanneer de meteoriet neerkomt in een deelstaat die een strikte “schatzregal” heeft ingevoerd, of wanneer het neerkomt op privéterrein waarvan de eigenaar niet de vinder van de meteoriet is.
Indien in het tweede geval § 958 lid 1 BGB zou worden toegepast, zou de eigenaar van het onroerend goed met lege handen achterblijven. Want om iets ‘in bezit te nemen‘, is een concrete wil om te bezitten vereist. Dit veronderstelt op zijn minst het besef dat het ding überhaupt bestaat. Dit ontbreekt regelmatig bij de eigenaar in de beschreven situatie.
Moet de vinder van een ding het mogen houden, zelfs als het verborgen was op of in iets dat van iemand anders is? Is het eerlijk dat de eigenaar van het terrein met lege handen achterblijft?
In zijn arrest van 6 juli 2007 (zaak nr. 8 O 1758/06) heeft de regionale rechtbank van Augsburg (LG) een dergelijke zaak behandeld. Hier was een meteoroïde op een hoogte van 22 kilometer in verschillende stukken uiteengespat, waarvan er één een Oostenrijks pand raakte.

Mijn schat, jouw schat of onze schat?

Een Duitse natuurkundige/bergbeklimster, die had gehoord over de inslag van de meteoriet, was in staat om de locatie van de inslag te bepalen en vond de meteoriet van 2,8 kilogram op privéterrein.
Aanvankelijk toonde het Natuurhistorisch Museum in Wenen interesse in het fragment en bood de vinder er 300.000 euro voor, maar de natuurkundige weigerde. Uiteindelijk wilde de eigenaar van het pand de meteoriet zelf houden en klaagde de vinder aan voor restitutie. Voordat de LG in de toe-eigening ging, onderzocht het of de eigenaar van het pand de mede-eigenaar was geworden van de meteoriet volgens de regels van de zogenaamde schatvondst.
Aangezien de plaats waar de meteoriet werd gevonden in Oostenrijk lag, moest de LG de zaak oplossen in overeenstemming met de Oostenrijkse wet. In het Oostenrijks Algemeen Burgerlijk Wetboek (ABGB) is de schatkamer geregeld in §§ 398 en 399. Deze normen komen in wezen overeen met § 984 van het Duitse Burgerlijk Wetboek, zodat het arrest van de LG Augsburg ook relevant is voor de zaak Brandenburg. § 984 van het Duitse Burgerlijk Wetboek bepaalt dat de “ontdekker” van een verborgen voorwerp en de eigenaar van de vindplaats het eigendom van de “schat” delen.
Deze voorschriften gaan terug tot de Romeinse keizer Hadrianus (67-138), die waarschijnlijk in die tijd al een hart had voor landeigenaren en daarom de instelling van de “Hadrianische Divisie” afdwong. In het geval van een schatvondst hadden zowel de eigenaar van het land als de vinder elk de helft van het mede-eigendom van de schat in handen.
Zowel §§ 398 e.v. ABGB als § 984 BGB veronderstellen dat de schat zo lang verborgen is geweest dat de vorige eigenaar niet meer kan worden achterhaald. Meteorieten hebben echter nooit een eigenaar gehad – ongeacht of ze in Oostenrijk, Brandenburg of elders vallen. Volgens de bewoordingen ervan zijn de regels inzake de schatvondst dus strikt genomen niet van toepassing. In dat geval zou de bepaling van § 958 lid 1 BGB blijven bestaan, volgens welke de eerste vinder het fragment mag houden. De heersende mening in de literatuur en de LG zien het echter anders.

Arrondissementsrechtbank Augsburg laat eigenaren van onroerend goed met lege handen achter

Bij de uitleg van de bepalingen inzake de schatvondst heeft de LG geoordeeld dat de enge formulering van de bepaling niet in acht moet worden genomen. Ter bescherming van de belangen van de eigenaar van de grond moeten zij veeleer naar analogie worden toegepast op waardevolle voorwerpen die nooit een eigenaar hebben gehad.
De rechtbank stond vervolgens echter toe dat de aankoop van de eigenaar van het onroerend goed mislukte omdat de meteoriet niet “lang verborgen” was voordat deze werd gevonden. Dit is alleen het geval met een schat als deze zich heeft bevonden “in een situatie waarin [het] niet gemakkelijk persoonlijk waarneembaar is“. In het geval van de LG was de “roestbruine” meteoriet geland in “een puinhelling van witte kalksteen”, dus hij was duidelijk zichtbaar. De meteoriet bleef ook niet “lang” onontdekt: de Oostenrijkse meteoriet werd 15 maanden na zijn val gevonden, terwijl jurisprudentie en wetenschap regelmatig uitgaan van meerdere jaren om de schat als “lange tijd verborgen” te beschouwen.
En dus besloot de LG dat de eigenaar van het pand geen (mede-)eigenaar van de meteoriet werd. Gelukkig voor de Duitse natuurkundige, die de steen mocht houden. Dit veranderde niet in hoger beroep: voor het Oberlandesgericht van München (zaak nr. 30 U 474/07) waren de partijen het erover eens dat de eigenaar van het onroerend goed niet langer aanspraak maakt op het eigendom van de meteoriet en dat de vinder de gerechtskosten en 25.000 euro aan de eigenaar van het onroerend goed betaalt.
Keizer Hadrianus zou zeker blij zijn geweest dat de LG de principes van de “Hadrianische verdeling” in de vorm van een analoge toepassing van § 984 BGB in overweging nam. Met de val van het Romeinse Rijk raakte ook het naar hem vernoemde instituut in de vergetelheid. Deze omstandigheid heeft vandaag de dag nog steeds invloed op de Duitse juridische situatie en kan ervoor zorgen dat noch de vinder, noch de eigenaar van het onroerend goed, maar de deelstaat waarin de meteoriet is gevallen, eigenaar wordt. Verantwoordelijk hiervoor zijn de regels van de “schatzregal”.

Invloed van de schatzregal die vandaag de dag nog steeds geldig is

De term “regal” komt van de Latijnse term iura regalia, d.w.z. het recht van de koning om te regeren. De eerste vermeldingen van de schatzregal zijn te vinden in de Saksenspiegel, een verzameling van de toen geldende wet gemaakt tussen 1220 en 1235. Het had de volgende inhoud: “Alle schatten die dieper onder de aarde begraven liggen dan een ploeg gaat, behoren tot de koninklijke macht.”
Zelfs de Duitse staten, die ten tijde van de totstandkoming van het Burgerlijk Wetboek geen koning meer hadden, gaven de voorkeur aan deze regeling boven de Hadrianus-indeling en zorgden ervoor dat de prioriteit van de regalia werd vastgelegd in artikel 73 van de Invoeringsakte van het Burgerlijk Wetboek. Dienovereenkomstig heeft elke deelstaat de mogelijkheid om een ‘regal’ in te voeren die voorrang heeft op de civielrechtelijke voorschriften.
In Brandenburg wordt de schatzregal weergegeven in § 12 van de wet op de monumentenbescherming (BbgDSchG). Volgens dit wordt het land eigenaar van het object als het geen eigenaar heeft en “van waarde is voor wetenschappelijk onderzoek”. De vinder moet “een passende beloning in geld krijgen“. Of een bepaalde meteoriet een bijzondere wetenschappelijke waarde heeft, hangt af van het individuele geval en de aard ervan. Verzamelaars hebben al de eerste foto’s gepubliceerd van de meteorieten die in Brandenburg zijn gevallen. Volgens  een rapport van de Tagesschau op vrijdag zei meteorietonderzoeker Ansgar Greshake  dat het een “speciale vondst” was. De meteorietfragmenten behoren tot de groep van Aubrieten “zeer zeldzaam” zijn.
Als dit wordt bevestigd, zou er wetenschappelijke interesse in de meteoriet moeten zijn en zou de deelstaat Brandenburg volgens § 12 BbgDSchG eigenaar worden.

Wie de komende weken op Brandenburgse velden en weiden fragmenten vindt die er vreemd uitzien, kan ze maar beter niet rechtstreeks op internet te koop aanbieden, maar de vondst melden bij de verantwoordelijke monumentenbeschermingsautoriteit om zich niet schuldig te maken aan een administratieve overtreding.

Philipp Feth, LL.M. (Exeter), werkt als advocaat op het gebied van ruimterecht en strafrecht. Hij promoveerde op ruimtevaartmijnbouw aan het Keulse Instituut voor Luchtrecht, Ruimterecht en Cyberrecht.

Bron: Legal Tribune Online
www.lto.de

Het originele Duitstalige artikel kan hier worden gelezen.