Mooie herfstzwermen aan de hemel

Elk jaar in oktober trekt de aarde door een zwerm stofdeeltjes die achter gelaten zijn door de beroemde komeet 1P/Halley. Deze komeet met een omloopstijd van ongeveer 75 jaar is voor het laatst gezien in 1986. De komeet trekt al vele eeuwen door ons zonnestelsel. Bij elke passage langs de zon (we noemen dat het perihelium) warmt de komeet op en verliest het een deel van het oppervlak dat bestaat uit bevroren water en stof. We zien dan een staart ontstaan zoals bekend bij kometen.
Dit stof verspreidt zich in de loop van de tijd langs de baan van de komeet. Uiteindelijk wordt het een gesloten ring van stof (we noemen deze stofdeeltjes meteoroïden) waar de aarde elk jaar door heen trekt. De komeet is dus slechts eens in de 75 jaar te zien, maar de meteoroïden afkomstig van deze komeet zijn elk jaar te zien. De aarde trekt dan door de zwerm meteoroïden en als ze de aardatmosfeer induiken dan verdampen ze geheel. Dit is te zien als een snel bewegende lichtstreep we zien dan een ‘vallende ster’ oftewel meteoor. We kijken dus in feite naar het ‘afval’ van de beroemde komeet Halley. Overigens trekt de aarde maar deels door de zwerm, want de baan van de komeet Halley ligt verder vanaf de aardbaan. Toch is de zwerm zo uitgestrekt dat we meteoren van de zwerm kunnen zien. De aarde ontmoet de meteoroïden van Halley twee keer per jaar: in oktober (Orioniden) en in mei (met de radiant in Aquarius, de eta Aquariiden).

Omdat de meteoroïden die bij deze zwerm horen evenwijdig de aardatmosfeer binnen komen lijkt het voor de waarnemer op Aarde dat de meteoren vanuit één punt aan de hemel komen. Van deze zwerm ligt dat (schijnbare) vluchtpunt in het sterrenbeeld Orion. We noemen zo’n schijnbaar vluchtpunt radiant. Om deze reden wordt deze zwerm de Orioniden genoemd.

Orioniden zijn snelle meteoren, zijn vaak zwak en de heldere exemplaren laten vaak nalichtende sporen zien. De precieze positie van de radiant ligt tijdens het maximum nabij de heldere ster Betelgeuze. Door de beweging van de Aarde om de zon wijzigt ook de positie van de radiant van de Orioniden. Zie ook het kaartje.
De eerste Orioniden kunnen al eind september waargenomen worden, terwijl de laatste rond 20 november waarneembaar zijn. De aarde trekt door de dichtste delen van de zwerm rond 22 oktober. Onder goede omstandigheden zijn er dan 10 tot 15 Orioniden per uur te zien. Onder goede omstandigheden verstaan we dat je beschikt over goede ogen, op een donkere locatie zit buiten de stad, ongehinderd uitzicht hebt en er is geen direct licht en geen bewolking. Als er bij elke  omstandigheid iets niet goed zit dan worden de aantallen meteoren die je kan zien minder.
Houd er verder rekening mee dat de radiant van de Orioniden pas opkomt na 22:30 UT, voor die tijd zul je niets zien van deze zwerm.
Maar naast de Orioniden zijn nog meer meteoren te zien, er zijn nog een aantal kleine zwermpjes actief zoals de Leo Minoriden (relatief veel heldere meteoren), de Epsilon Geminiden en de Tauriden. Ook de sporadische activiteit (dit zijn meteoren die niet bij een zwerm horen) is hoog in oktober. Dit alles bij elkaar zorgt ervoor dat je 20-30 meteoren per uur kan zien rond de ochtenduren in de periode 20-24 oktober vermits ideale omstandigheden.
Helaas zal de maan al flink storen rond 22 oktober. Ze gaat onder rond 3 uur s’ nachts, dus er blijft dan een krappe vier uur over om ongestoord naar de Orioniden uit te kijken. Elke nacht erna gaat de maan grofweg een uur later onder. Goed nieuws is dat de radiant van de Orioniden (en de kleine zwermpjes) juist in de maanlichtloze periode op zijn hoogst staat. Ook de sporadische activiteit is op zijn hoogst in de laatste uurtjes van de nacht. Al met al dus toch zeer positieve omstandigheden voor deze zwerm.

Tauriden

De Tauriden zwerm is niet zo heel actief. De zichtbaarheidsperiode is wel lang, die loopt van half september tot eind december. De zwerm heeft zwakke maxima rond 10 oktober en begin november, denk aan maximaal 5 per uur als de radiant op zijn hoogst staat. Dit is altijd tussen 1 en 4 uur lokale tijd. De meeste Tauriden zijn zwak, maar soms kan er wel eens een flinke vuurbol verschijnen. Door planetaire verstoringen (Jupiter!) heeft de zwerm twee radianten die ongeveer 8 graden uit elkaar liggen. We noemen deze zwermen dan ook de zuidelijke en noordelijke Tauriden. Het is moeilijk om deze twee uit elkaar te houden.
De zwerm is een afval product van de komeet 2P/Encke, een kleine komeet met een omlooptijd van 3,3 jaar. Deze komeet lijkt onderdeel te zijn van een complex van meerdere kleine kometen die ontstaan zijn uit één grote komeet zo’n 10 tot 20 duizend jaar geleden die met geweld fragmenteerde. Men noemt het ook wel het Encke Complex.
In sommige jaren laten de Tauriden extra vuurbol activiteit zien. Dit blijkt van oorsprong een subzwerm in de Tauridenzwerm te zijn die om de 7 of 10 jaar extra activiteit geeft. De activiteit van deze subzwerm varieëerd, hoe dieper de Aarde de zwerm ingaat hoe meer activiteit. Die aantallen liggen dan meestal tussen de 2 en 10 meteoren per uur extra bovenop de jaarlkijkse activiteit. Extra Tauriden activiteit werd door DMS waarnemers in 1981, 1988, 1995, 1998, 2005, 2015, 2022 en 2025 gezien. In die jaren werden wereldwijd veel vuurbollen gezien, zelfs van het type super vuurbol (vuurbollen helderder dan de volle maan!). Dit jaar wordt er geen bijzondere activiteit verwacht. De eerst volgende (en meest belovende sinds 60 jaar qua activiteit en vuurbollen) zal in 2032 zijn. In het kaartje is de radiantpositie van de Tauriden noord en zuid te zien.
De sporadiusche activiteit is nog steeds hoog in november en zijn er ook nog kleine zwermpjes actief inclusief de Orioniden. Bij elkaar mag je tegen de ochtend tussen de 15 en 20 meteoren per uur verwachten onder goede omstandigheden. De maan stoort van 25 oktober tot 3 november, daarna zal er weinig storing zijn van onze buur.

Enkele waarneemtips

  • Neem bij voorkeur na maan ondergang waar.
  • De laatste uurtjes van de nacht geeft de meeste activiteit. In de avond zie je maar een fractie van de ochtend activiteit.
  • De nachten kunnen al flink koud zijn. Zorg voor comfortabele omstandigheden: stretcher, slaapzak en warme ruim zittende kledij. Val niet in slaap i.v.m. onderkoeling!
  • Neem waar vanaf een veilige plek en zorg dat men weet waar je gaat waarnemen.
  • Kijk niet op je smartphone tijdens het waarnemen. Je ogen raken verblind en het duurt 15 minuten eer je ogen weer aan het donker gewend zijn.
  • Wil je serieuze waarnemingen doen, neem dan contact op met DMS

 

 

 

De geboorte van de Orioniden meteorenzwerm. Detail opname van komeet 1P/Halley genomen op 14 maart 1986 genomen door het ruimtevaartuig Giotto (ESA/MPS, Horst Uwe Keller). Duidelijk zichtbaar is hoe stof en waterstof in geiser achtige structuren van het komeet oppervlak opstijgen.

De baan van komeet 1P/Halley en de uitgestrektheid van de Orioniden zwerm. De langgerekte witte ellips geeft de baan van komeet Halley aan. In rood de baan van Mars, geel is Jupiter, groen is Saturnus, lichtblauw Uranus and donkerblauw Neptunus. Bron: https://www.meteorshowers.org/view/Orionids

Radiant posities van de Orioniden (ORI) en eta Geminiden (ETA).